यात्रु बढे पनि घाटामै नेपाल रेल, पाँच वर्षमै ४८ करोडभन्दा बढी नोक्सानी

जनकपुरधाम । यात्रुका लागि सहज र उपयोगी बन्दै गएको नेपालको एकमात्र सञ्चालनमा रहेको रेल सेवा आर्थिक रूपमा भने अझै संकटमै देखिएको छ। जयनगर–जनकपुर–बिजलपुरा खण्डमा सञ्चालन भइरहेको नेपाल रेल्वे कम्पनीले पछिल्ला पाँच वर्षमा आम्दानीभन्दा धेरै खर्च गर्दा ४८ करोड १४ लाख रुपैयाँभन्दा बढी घाटा व्यहोरेको तथ्य सार्वजनिक भएको छ।

उपलब्ध विवरणअनुसार कम्पनीले पछिल्ला पाँच आर्थिक वर्षमा कुल १९ करोड २१ लाख रुपैयाँ आम्दानी गरेको छ। तर यही अवधिमा ६७ करोड ३७ लाख रुपैयाँ खर्च भएको छ। आम्दानी र खर्चबीचको यही ठूलो अन्तरका कारण कम्पनी लगातार घाटामा गएको हो। यात्रु सेवा नियमित भइरहे पनि आर्थिक रूपमा कम्पनी आत्मनिर्भर बन्न सकेको छैन।

हाल रेल सेवा भारतको जयनगरदेखि जनकपुर हुँदै महोत्तरीको बिजलपुरासम्म सञ्चालनमा छ। दैनिक तीन पटक चल्ने यो रेल सेवा सीमावर्ती क्षेत्रका सर्वसाधारणका लागि भरपर्दो यातायातको माध्यम बन्दै गएको छ। छोटो दूरीमा छिटो यात्रा गर्न सकिने भएकाले स्थानीय बासिन्दामाझ यसको उपयोगिता बढ्दो छ। यात्रु चाप बढे पनि त्यसअनुसार कम्पनीको आर्थिक अवस्था भने सुधारिन सकेको देखिँदैन।

रेल सञ्चालनमा आएको केही वर्षमै व्यवस्थापन, जनशक्ति र प्राविधिक संरचनामा देखिएको कमजोरीले कम्पनीमाथि आर्थिक दबाब थपिएको बताइएको छ। नियमित सेवा सञ्चालन भइरहे पनि संस्थागत संरचना बलियो नहुँदा कम्पनीको खर्च संरचना असन्तुलित बनेको छ। रेल सेवा यात्रुका लागि उपयोगी भए पनि कम्पनीको सञ्चालन प्रणाली अझै स्थायित्वतर्फ जान सकेको छैन।

कम्पनीको मासिक खर्चमा सबैभन्दा ठूलो हिस्सा कर्मचारी तथा प्राविधिक व्यवस्थापनतर्फ जाने गरेको छ। नियमित तलबभत्तासँगै रेल सञ्चालनका लागि आवश्यक प्राविधिक जनशक्तिमा ठूलो रकम खर्च भइरहेको बताइन्छ। विशेषगरी विदेशी प्राविधिकमाथिको निर्भरता कायम रहँदा सञ्चालन लागत थप महँगो बनेको छ। यसले कम्पनीको आम्दानीले खर्च धान्न नसक्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ।

स्थायी नेपाली प्राविधिक जनशक्तिको अभाव कम्पनीका लागि अर्को गम्भीर चुनौती बनेको छ। आवश्यक दक्ष जनशक्ति समयमै उत्पादन र व्यवस्थापन गर्न नसक्दा रेल सेवा सञ्चालनमा बाह्य प्राविधिक सहयोगमै निर्भर रहनुपर्ने अवस्था देखिएको छ। सरोकारवालाहरूका अनुसार यही निर्भरता घटाउन नसक्दा कम्पनी दीर्घकालीन रूपमा आत्मनिर्भर बन्न सकेको छैन।

नेतृत्व तहमा देखिएको रिक्तताले पनि कम्पनीको कामकाज प्रभावित बनेको छ। निर्णय प्रक्रियामा ढिलाइ, प्रशासनिक स्वीकृतिमा जटिलता र समन्वय अभावले दैनन्दिन सञ्चालनदेखि दीर्घकालीन योजना कार्यान्वयनसम्म असर परेको बताइन्छ। सामान्य प्रशासनिक प्रक्रिया समेत समयमै टुंगो नलाग्दा संस्थागत कार्यक्षमता कमजोर बनेको छ।

कम्पनीमा स्थायी संरचनाभन्दा अस्थायी र ज्यालादारी व्यवस्थामा बढी निर्भरता देखिन्छ। यसले संस्थागत स्थायित्व कमजोर बनाएको मात्र होइन, सेवा व्यवस्थापनलाई पनि अनिश्चित बनाएको छ। नियमित सञ्चालन भइरहे पनि दीर्घकालीन आर्थिक सुधारका लागि आवश्यक आधारभूत संरचना, दक्ष जनशक्ति र स्पष्ट व्यवस्थापन प्रणाली अझै बलियो बन्न सकेको छैन।

यद्यपि रेल सेवाको सम्भावना भने अझै समाप्त भएको छैन। सीमावर्ती क्षेत्रका लागि यो सेवा उपयोगी र आवश्यक माध्यमका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ। यदि व्यवस्थापन सुधार, लागत नियन्त्रण, स्थायी नेपाली प्राविधिक जनशक्ति विकास, वैज्ञानिक भाडा संरचना र सम्पत्ति व्यवस्थापन प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न सकियो भने कम्पनीलाई नाफातर्फ लैजान सकिने सम्भावना देखिन्छ।

दीर्घकालीन रूपमा रेल सेवा थप विस्तार गर्ने योजना पनि रहेको छ। बिजलपुराबाट बर्दिबासतर्फ विस्तार गरेर ठूलो रेल सञ्जालसँग जोड्ने लक्ष्य राखिएको भए पनि हाल सञ्चालनमा रहेको सीमित खण्डमै कम्पनी आर्थिक रूपमा टिक्न संघर्षरत देखिन्छ। सेवा विस्तारअघि अहिलेको संरचनालाई बलियो बनाउनु र आर्थिक आधार सुधार्नु आवश्यक देखिएको छ।

सरोकारवालाहरूका अनुसार यात्रु सेवा मात्रै भर पर्नु भन्दा वैकल्पिक आम्दानीका स्रोत खोज्नु, व्यवस्थापन सुधार गर्नु, स्थायी संरचना निर्माण गर्नु र दक्ष नेपाली जनशक्ति उत्पादन गर्नु अहिलेको मुख्य आवश्यकता हो। अन्यथा, यात्रु संख्या बढ्दै गए पनि नेपालको एकमात्र रेल सेवा घाटाको चक्रबाट बाहिर निस्कन कठिन हुने देखिन्छ।