अमेरिका–इरान युद्धविराममाथि नयाँ तनाव: लेबननमा इजरायली आक्रमणपछि तेहरान आक्रोशित, ट्रम्पको कडा चेतावनी

काठमाडौं/बेइरुट/वाशिङ्टन । अमेरिका र इरानबीच घोषित युद्धविराम लागू भएको केही घण्टामै मध्यपूर्वमा तनाव पुनः चर्किएको छ। युद्धविरामको पृष्ठभूमिमै इजरायलले बुधबार लेबननमा तीव्र हवाई आक्रमण गरेपछि इरानले त्यसलाई “गम्भीर उल्लंघन” भन्दै कडा प्रतिक्रिया जनाएको छ। इरानका उपविदेशमन्त्री सईद खतिबजादेह ले बीबीसीसँग कुरा गर्दै लेबननमाथिको आक्रमणलाई “नरसंहार” को संज्ञा दिएका छन्।

लेबननको स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार, बुधबार भएको इजरायली हवाई हमलामा कम्तीमा १८२ जनाको मृत्यु भएको छ। विशेषगरी बेइरुट लगायतका क्षेत्रमा व्यापक क्षति पुगेको बताइएको छ। युद्धविरामको वातावरण निर्माण भइरहेका बेला यति ठूलो सैन्य कारबाही हुनु क्षेत्रीय स्थायित्वका लागि थप चिन्ताजनक मानिएको छ।

इरानले यो आक्रमणलाई केवल लेबननमाथिको हमला मात्र नभई अमेरिका–इरानबीचको युद्धविरामको प्रत्यक्ष अवहेलना को रूपमा व्याख्या गरेको छ। खतिबजादेहका अनुसार, यदि युद्धविरामका सर्तहरूमा लेबनन पनि समावेश गरिएको हो भने, त्यसैबीच इजरायलद्वारा हमला हुनु अस्वीकार्य हो। उनले अमेरिकालाई लक्षित गर्दै भनेका छन् कि “तपाईं एकैपटक शान्ति पनि चाहने र युद्धलाई समर्थन पनि गर्ने स्थिति राख्न सक्नुहुन्न।”

उनका अनुसार, इरानले यस विषयमा ह्वाइट हाउसलाई सिधा सन्देश पठाएको छ। सन्देशको सार थियो—यदि अमेरिका वास्तवमै युद्धविराम चाहन्छ भने, उसले आफ्नो क्षेत्रीय सहयोगी इजरायललाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ। इरानको आरोप छ कि अमेरिका एकातिर युद्धविरामको घोषणा गर्छ, अर्कोतिर लेबननमाथिको इजरायली हमलालाई मौन स्वीकृति दिइरहेको छ।

यता, अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति तथा वर्तमान प्रशासनका प्रमुख प्रभावशाली नेता डोनाल्ड ट्रम्प ले भने अमेरिकी सैन्य उपस्थिति तत्काल घट्ने संकेत दिएका छैनन्। उनले स्पष्ट पारेका छन् कि अमेरिकी सेना क्षेत्रमै “in place” रहनेछ, जबसम्म इरानले तथाकथित “वास्तविक युद्धविराम सम्झौता” को पूर्ण पालना गर्दैन। ट्रम्पले इरानले सर्त उल्लंघन गरेमा अमेरिकी प्रतिक्रिया “अहिलेसम्म कसैले नदेखेकोभन्दा ठूलो, राम्रो र अझ शक्तिशाली” हुने चेतावनी पनि दिएका छन्।

युद्धविरामबारे भने अझै स्पष्टता अभाव देखिएको छ। अमेरिका र इरानले मंगलबार राति युद्धविरामको घोषणा गरे पनि, इरानले वास्तवमा के–कस्ता सर्तहरू स्वीकार गरेको हो भन्नेमा विरोधाभासी विवरण सार्वजनिक भइरहेका छन्। ट्रम्पले उक्त समझदारीमा इरानले आणविक हतियार नबनाउने तथा हर्मुज जलडमरूमध्य (Strait of Hormuz) पुनः खोलिने व्यवस्था रहेको दाबी गरेका छन्।

तर, यो रणनीतिक समुद्री मार्गको वास्तविक अवस्था अझै अनिश्चित छ। बुधबार इरानले जहाजहरूलाई हर्मुज जलडमरूमध्य अझै बन्द रहेको सन्देश दिएको बताइएको छ। अर्कोतर्फ, ह्वाइट हाउसले भने त्यहाँ जहाज आवागमनमा “वृद्धि भएको संकेत” देखिएको दाबी गरेको छ। यसले युद्धविराम र समुद्री व्यापार सुरक्षाबारे थप भ्रम सिर्जना गरेको छ।

बीबीसीसँगको विस्तृत अन्तर्वार्तामा इरानी उपविदेशमन्त्री खतिबजादेहले लेबननमाथि इजरायली आक्रमण जारी रहे इरान वार्ताबाट बाहिरिन्छ कि बाहिरिँदैन भन्ने प्रश्नमा प्रत्यक्ष जवाफ नदिए पनि, इरानको प्राथमिकता “सम्पूर्ण मध्यपूर्वको स्थिरता र जनताको हित” भएको बताएका छन्। उनले इरान र उसका सहयोगीहरू युद्धविराम स्वीकार गर्न तयार रहेको दोहोर्‍याउँदै, लेबननलाई पनि त्यसमा स्पष्ट रूपमा समावेश गरिनुपर्ने बताएका छन्।

उनले हिज्बुल्लाह सम्बन्धी प्रश्नमा पनि युद्धविरामको दायरा लेबननसम्म फैलिनुपर्ने संकेत दिएका छन्। बीबीसीले इरानले आफ्नो समर्थक समूह हिज्बुल्लाहलाई इजरायलमाथि रकेट प्रहार रोक्न आग्रह गर्ने हो कि होइन भन्ने प्रश्न सोध्दा, खतिबजादेहले “सम्झौताले लेबननलाई समेटेको छ” भन्दै इरान पक्ष युद्धविराम स्वीकार्न इच्छुक रहेको बताएका छन्।

यसैबीच, बेलायतले पनि लेबननलाई युद्धविराममा “तत्काल समावेश” गर्नुपर्ने माग गरेको छ। बेलायती विदेश सचिवले बीबीसीसँग कुरा गर्दै लेबननमा बुधबार देखिएको इजरायली आक्रमणको तीव्रता प्रति गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेकी छन्। उनका अनुसार, लेबननलाई युद्धविरामको स्पष्ट हिस्सा नबनाई मध्यपूर्वमा स्थिरता कायम गर्न कठिन हुनेछ।

अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषकहरूका अनुसार, अहिलेको परिस्थिति कागजी युद्धविराम र वास्तविक मैदानको अवस्था बीचको ठूलो अन्तरको उदाहरण बनेको छ। एकातिर अमेरिका र इरान शान्ति सन्देश दिइरहेका छन्, अर्कोतर्फ लेबननमा इजरायली हवाई आक्रमणले क्षेत्रीय युद्ध थप फैलिन सक्ने जोखिम अझै हटेको छैन। विशेषगरी बेइरुटमा एकैदिन देखिएको विनाशकारी दृश्यले इजरायलको दीर्घकालीन रणनीति के हो भन्ने प्रश्नलाई झन् गहिरो बनाएको छ।

हालको अवस्थाले मध्यपूर्वमा तत्काल शान्ति कायम हुने आशा कमजोर बनाएको छ। युद्धविरामको औपचारिक घोषणा भए पनि लेबनन, इजरायल, इरान, हिज्बुल्लाह र अमेरिकी रणनीतिक स्वार्थ एकैसाथ जटिल रूपमा गाँसिएका कारण आगामी केही दिन अत्यन्त संवेदनशील रहने देखिएको छ। यदि लेबननमाथिको आक्रमण जारी रह्यो भने, यो युद्धविराम कागजमै सीमित रहने जोखिम प्रबल भएको विश्लेषण भइरहेको छ।